INDEX >> ACHTERGRONDEN >>

CAMERA OBSCURA
Treinen in actie

Bob van der Sterre | 03/07/2012

Treinen geven vaak de illusie van snelheid aan een film. In Mission Impossible bungelt Tom Cruise aan het dak van een TGV met een helikopter achter zich aan vliegend. Indrukwekkend gemaakt, maar niet wat ik bedoel. Voor mij geen treinfilm zonder de eerste en tweede klassen, een maaltijd in een restauratiewagon, gedoe met koffers in bagagerekken. Het zijn oudere films die de treinen in hun waarde laten.

Er is een inbraak geweest in het WHO-kantoor in Genève. Daar hadden een paar fanatiekelingen bacteriën de vrijheid gegeven – alsof ze deze bacteriën verwarden met zielig opgesloten laboratoriumapen. Een fanatiekeling komt niezend terecht op een trein richting Duitsland. De Navo komt in actie in de vorm van Navokorporaal, Mackenzie (Burt Lancaster), die kennelijk ook leefde in tijden van crisis, want hij moet deze ongelooflijk verantwoordelijke operatie uitvoeren met maar één assistent.

Handgeschreven treinkaartjes
Een trein heeft vooral reizigers en we volgen daarom in Cassandra Crossing de vrouw van een rijke wapenhandelaar (Ava Gardner), haar minnaar die ook heroïnesmokkelaar is (Martin Sheen), een FBI-agent die achter hem aan zit (O.J. Simpson), een horlogeverkoper (Lee Strasberg), een zangeres (Ann Turkel), een ‘wereldberoemde dokter’ (Richard Harris) en zijn ex (Sophia Loren).

Al een minuut of twintig na het begin van de treinrit wordt dokter Chamberlain door de Navo aan het werk gezet. Hysterische violen vergezellen ons bij zijn zoektocht naar een pestslachtoffer in de trein, en daarna bij de behandeling van besmette mensen.

In feite lost het probleem zichzelf op. De patiënten herstellen. Maar de mannen in witte pakken die op de trein zijn gekomen, willen er niets van weten. De trein raast door naar een sanatorium in Polen en zal daar de gevaarlijke Cassandra crossing oversteken. Dat zien de treinreizigers niet zitten. Ze veroveren een paar uzi’s en beginnen de mannen in witte pakken neer te maaien. Logisch? Kom, het blijft film.

Het is een malle film, Cassandra Crossing, maar de trein is vanaf het begin aanwezig, met eerste en tweede klas, reizigers, conducteurs, handgeschreven treinkaartjes, tochtige stations, coupés waarin je rustig mocht roken. Opmerkelijk is ook het wantrouwen in overheidsinstellingen in de film. Een korporaal was in de jaren zeventig per definitie een schurk. ‘Het is niet meer in de mode om militair te zijn maar ik doe mijn vak goed’, aldus McKenzie.

Een van de betere dingen in de film vond ik de relatiepraat tussen het duo Richard Chamberlain (Richard Harris) en Jennifer Chamberlain (Sophia Loren), die elkaar na twee scheidingen een derde keer gaan vinden, en tussen het schieten door af en toe tijd hebben voor een lieve opmerking. Ava Gardner schittert als schatrijke oude vrouw met jonge minnaar. Een van de mindere dingen is de toon van de film. Je vliegt van stressende spanning naar plagerige romantiek; de echo van de rampenfilm is voortdurend aanwezig.

Twintigste-eeuwse treinromantiek
‘The brain’ – hoofdpersoon van Le Cerveau (1969) – is een onbekende die lang geleden een fantastische treinoveral pleegde. Het enige wat bekend van hem is, is dat zijn nek onder stress scheef gaat staan. Dat blijkt ook te gebeuren bij kolonel Matthews (David Nevin).

Zijn brein vertelt hem nu om de overval nog eens te doen. Daarin investeert Frankie Scannapieco (Eli Wallach). Een probleem: hij heeft geen idee dat andere criminelen hetzelfde plan hebben, het amateurteam Lespinasse/Anatole (Belmondo/Bourvil). Matthews heeft een plan ontworpen waarin de trein op de centimeter nauwkeurig op een brug zal stilstaan. De amateurs hebben eigenlijk geen plan.

De te kapen trein is slechts een goederentrein, maar passages waarbij Lespinasse en Anatole aan de trein bungelen en tijd hebben om naar het landschap te staren, zijn kostbare twintigste-eeuwse treinromantiek. Kom daar maar eens om met 500 kilometer per uur rijdende kogeltreinen. De Lespinasse’s en Anatole’s van onze tijd hebben niet eens meer ramen om uit te klimmen.

Le Cerveau is een van die films die zichzelf totaal niet serieus neemt en toch leuk is. De film is bijvoorbeeld zo smeuïg als wat als wat heren in een zwembad liggen en de zus van Scannapieco, Sofia (Silvia Monti), aan de rand een wulps dansje doet. Matthews steekt zijn bewondering niet onder stoelen of banken en Scannapieco steekt een sigaar in zijn zwembadstoel. Die vliegt vervolgens van de ene naar de andere kant van het zwembad.

Minstens zo bizar is de animatiefilm midden in de film waarin Matthews via een soort powerpointpresentatie aan zijn misdaadfinanciers uitlegt hoe hij het gaat doen. In dit filmpje figureert hijzelf, en zijn virtuele versie vult met gebaren de uitleg van de werkelijke Matthews aan. Op zulke momenten zie je een onderschat komisch meesterwerkje.

Le Cerveau heeft klassetempo; en het is aan Nivens droogheid te danken dat je je met volle overgave overgeeft aan de dwaasheid, zoals het bedwelmen van de bewakers met stinkbommen.

Modelbaantreintjes
Un Flic (1973), helaas de laatste die Jean-Pierre Melville maakte, is een vleierij voor de ogen. Een groepje koele bendeleden, een groepje koele agenten, een koele heist en een mooi meisje (Catherine Deneuve in haar mooiste dagen!). Wat wil je nog meer!

Je kunt hier genieten van de kenmerkende Melville-koelheid, zowel van de gangster (Richard Crenna), als van de agent (Alain Delon). Beiden kunnen ze tegenslagen verdragen als niemand eerder in de geschiedenis. Deze film is nóg stiller, zwijgender, beeldender, mannelijker dan Le Cercle Rouge. Je kunt zo'n film gerust een paar keer kijken zonder je te vervelen. Dan neem ik zelfs ongeloofwaardige stukken voor lief, zoals de affaire.

Melville’s kracht schuilt in een grote belangstelling voor details. De overval aan het begin is daar een voorbeeld van. Zwijgend, spannend, muziekloos. Nu zou zo’n overval worden gefilmd met zwiepende camera’s, hypermontage, violen, geschreeuw. Je zou geen tijd krijgen om zelf de spanning te ervaren.

Net als in Le Cerveau is deze trein het doel van een heist. Deze heist is gestript van alle visuele ballast. Over blijft de zakelijke registratie. Je ziet schurk Richard Crenna ook wel een beetje zenuwachtig worden als hij in een treintoilet zijn schoenen vetert of de broek ritst. Uit, aan, uit, aan die kleding. Oei, wat spannend!

Die episode is wel even anders gefilmd dan Mission Impossible: knullige modelbaantreintjes, speelgoedhelikopters. Misschien vond Melville het gewoon mooier, filmischer. En dat kan ook best. Maar knullig is het wel een beetje.

Maar de rest van de film is wonderschoon. In het bijzonder als Delon heel rustig een gangster waarschuwt dat hij toch een bekentenis zal krijgen, een telefoontje pleegt, een stukje op de piano pingelt, zijn bril een paar keer op of af zet, of 'ou ça?' door een telefoon sneert. Wie hij echt is? We zullen het nooit weten. Dit is geen jaren nul-film die over zulke thema's gaat. Deze agent hier lost zaken op. En dat moeten smerissen doen.

In deze reeks:
Aflevering (13) - Geheimzinnige filmpjes
Aflevering (12) - Schurken achter het stuur
Aflevering (11) - Onafhankelijke handelaars