INDEX >> ACHTERGRONDEN >>

CAMERA OBSCURA
Geheimzinnige filmpjes

Bob van der Sterre | 06/05/2012

Als de USB-stick tegenwoordig in de film verschijnt, is het meteen onheil. Sinds Wikileaks is bewezen hoeveel schade je met zo’n ding kunt aanrichten. Maar ‘Mac Guffins’ (een begeerbaar object waar alle partijen naar op zoek zijn) zijn van alle tijden. Vroeger waren de USB-sticks fotofilmpjes – een stuk romantischer materiaal.

In Arabesque (1966) moet professor David Pollock (Gregory Peck) een Egyptische code ontrafelen van een of ander smoezelig papiertje. Dat papiertje is om op zijn zachtst te zeggen nogal dubieus in handen gekomen van de huidige eigenaar – de schatrijke Beshraavi.

Pollock raakt vervolgens in complotten verzeild waar je hoofdpijn van krijgt. Dat begint al met een onhandig soort huisarrest, waarbij hij met de vrouw des huizes in de douche terecht komt. Het papiertje – de ‘Mac Guffin’ van deze film – wordt door hem in een snoepwikkeltje gestopt. Lastig als een vreetzak de zak snoep in handen krijgt. Vervolgens gaat het naar een paardenrace. En vandaar naar… je houdt het niet meer bij. We stappen van de ene in de andere auto en het papiertje verdwijnt van de ene jaszak in de andere. De Egyptische code blijkt ook maar een of ander eenvoudig rijmpje. Wat is er dán mee?

Arabesque is een prima vermakelijke film en charmant om zijn foutjes. Sommige oneliners van Peck zijn veel te gemaakt, sommige actiescènes zijn niet zo best (Peck als hardloper die boksbewegingen maakt tijdens het rennen), en het verhaal oogt als een vreemd spionagerommeltje.

De kijkvreugde is te danken aan de avontuurlijke inslag van regisseur Stanley Donen. Hij leefde zich uit in speelse opnamen. Zo'n beetje waar mogelijk zoomt hij in op spiegels, door brillen, achteruitkijkspiegels, microscopen. Het begin bij de oogarts is een scène die onmiddellijk de naam Terry Gilliam in je hoofd doet dansen. Die had het ongewenste lijden van deze oogpatiënt (‘Ik ga alleen maar even je ogen druppelen’) niet beter in beeld kunnen brengen.

De andere helft van de kijkvreugde is het spel. Peck is heerlijk maf als hij gedrogeerd toreador speelt langs de snelweg. De minder bekende Alan Badel zet met smaakvolle overdrijving een Arabische miljonair neer. Zijn verhouding met de zeer onbetrouwbare Sophia Loren is drooggeestig. Hij geeft haar een voetmassage en zegt lieflijk: ‘Als je me verraadt, schat van me, dan heeft reizen naar de andere kant van de wereld ook geen zin meer.’

Geheime zaken
In Pick up on South Street (1957) is het ook een simpel fotofilmpje waar iedereen van over de rooie gaat. Er staan niet nader aangeduide ‘geheime zaken’ op. Toevallig wordt het in de bus uit de zakken van een dame geroofd door tasjesdief Skip McCoy. Hij is een pragmatisch type: de hoogste bieder is voor hem interessant, of dat nu de communisten of de kapitalisten zijn.

Iedereen zoekt elkaar, schiet op elkaar, pleegt dubbelspel met elkaar in een zoektocht naar dit filmpje. Veel geheimzinnigheid gebeurt in een vissershokje, de woning van Skip, want daar is het filmpje ergens verstopt. Hij kust en mishandelt Candy, die en passant aan het Stockholm-syndroom blijkt te lijden: ze probeert hem tegelijk te beschermen van agenten die hem willen spreken.

Zo lekker aan een film als deze is dat het echt film is, met overdreven vechtscènes, overdreven kussende stelletjes, en acteurs die zweten alsof ze in een sauna zitten. Voeg daaraan toe de smeuïgheid van een aantal moorden, een metroscène en een vindingrijke actiescène met een keukenliftje.

De rollen van Moe, Skip en Candy worden gespeeld zoals je hoopt in een sappige thriller. Niks melodramatisch; de eenzaamheid van Moe (Thelma Ritter) gaat door merg en ziel. Eenzaam als ze is, mag het einde van haar nu wel plaatsvinden, en dat gebeurt ook. Het is te danken aan Samuel Fullers eigengereide manier van filmmaken dat je deze van de film noir-middelmaat afwijkende scènes aantreft.

Maar de onbetwiste ster van de film is Richard Widmarck als Skip. Hij is als eigenzinnige dief interessanter om naar te kijken dan het spoor volgen van het filmpje dat hij ergens verborgen heeft. Als dief steelt hij ook met gemak de partijdigheid van de hedendaagse kijker.

Domme dialogen
Een soort Jason Bourne-achtige achtervolging zien we In Eye of the Needle (1981). Een Duitse spion genaamd Faber loopt in 1944 in East Anglia (Kent in het echt) een compleet arsenaal aan Amerikaanse vliegtuigen tegen het lijf. Die staan daar om de Duitsers het idee te geven dat de invasie in Calais zal plaatsvinden. Maar Faber is geen domme jongen. Hij knipt het gaas door en ziet dat de vliegtuigen van karton zijn. Hij maakt er foto’s van.

Hier is het filmrolletje niet zozeer datgene waar iedereen achteraan zit, maar vooral de man die de foto’s gemaakt heeft, en die de loop van de oorlog kan beïnvloeden met zijn kennis. Reden voor een grote klopjacht door het Britse leger. Zijn foto komt groot in de krant en Faber steekt er lustig met zijn stiletto op los om te overleven. Hij komt op een eilandje voor de Schotse kust terecht. Daar wacht een duikboot om hem mee te nemen naar Berlijn.

Er zitten een hoop fouten in deze film. Donald Sutherland heeft geen fraai Brits accent paraat, en ook geen minder fraai Duits accent. Hij bestuurt zogenaamd achteloos met een hand zijn fiets terwijl hij er duidelijk wankel op zit. Bijrolspelers lepelen hun zinnen te gemaakt op. Decors zijn te duidelijk in de studio nagemaakt. Pulpschrijver Follett legde weinig smaak in de veelal domme dialogen. ‘Breng me de film die ik vanochtend in je rechterjaszak vond.’

Daar moet je even doorheen werken, want de film leeft op bij het einde, als Faber een ‘Here’s Johnny’ probeert te doen bij een charmante huisvrouw, tegelijkertijd de beste rol in de film (Kate Nelligan). Maar dan in een vuurtoren op een verder verlaten Schots eiland.