Foto: Medusa

INDEX >> RECENSIES >> EL ALAMEIN

EL ALAMEIN
Vergeten soldaten

Matthias Van Wichelen | 26/07/2004

El Alamein is een Italiaanse film van Enzo Monteleone over de rol van de Italiaanse troepen in de rampzalige Afrika-campagne van de nazi's en de fascisten tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Italië veroorzaakte de film een stevige politieke rel. Het hoofdpersonage is een jonge idealistische student die vrijwillig dienst neemt in het Italiaanse leger: een fascist die strijdt voor foute, verwerpelijke idealen en vol overtuiging trouw zweert aan Il Duce, de opperfascist. Het verzamelde linkse front schreeuwde moord en brand. Hoe kan in de eenentwintigste eeuw een weldenkende artiest een zwarthemd opvoeren als hoofdpersonage van een speelfilm? Hoe kan je aan het filmpubliek vragen zich in te leven in de problemen van een aanhanger van een verrotte dictator? Volgens links is de film een eerherstel, een goedkeuring en vergoelijking van een van de meest ellendige episodes uit de Italiaanse geschiedenis. De film stelt in hun ogen de foute soldaat te veel voor als een normaal mens en niet als een domme manipuleerbare moordmachine. Deze fascist heeft veel menselijke trekjes en dat viel de linkse intellectuelen bepaald niet mee.

Extreemrechts in Berlusconië zag in El Alamein een politieke afrekening, een eenzijdige aanval. El Alamein is een pijnlijke illustratie van de rol die de Italianen speelden in de coalitie met de Duitsers. Ze waren het kanonnenvlees. Ze mochten mee op de foto en stoere toespraken houden maar hadden op het slagveld niets in de pap te brokken. De Italianen die vochten bij El Alamein werden twee keer vergeten. De eerste keer nog tijdens de oorlog zelf toen ze totaal afgezonderd, met een tekort aan drinkbaar water en noodzakelijk voedsel de rotklussen moesten opknappen in de woestijn. Een tweede keer toen de rol van de Italianen in Afrika in het verdomhoekje van de geschiedenis raakte. Enzo Monteleone haalt het er uit.

De slag bij El Alamein staat vermeld in het geschiedenisboek van iedere Europese middelbare scholier. Het gevecht duurde van 23 oktober tot 3 november 1942. De Engelse Generaal Montgomery had maanden de tijd genomen om een enorm groot en goed uitgerust leger van Britse, Australische, Nieuw-Zeelandse, Zuid-Afrikaanse, Indiase en Franse soldaten uit de grond te stampen. Aan de andere kant stonden de troepen van woestijnvos Rommel en de fel verzwakte, vermoeide en uitgehongerde Italiaanse troepen. De slag begon met een enorme artillerieaanval op de Duitse stellingen - de zwaarste beschietingen sinds de Eerste Wereldoorlog. Na tien dagen van herhaalde aanvallen braken de geallieerden door de vijandelijke linies tijdens een uitputtende nachtelijke veldslag. De Slag bij El Alamein was de eerste grote geallieerde overwinning op de Duitse Wehrmacht. Churchill zei later: "Ervoor kenden we geen overwinning, erna geen nederlaag."

El Alamein - de film - speelt zich af tijdens de voorbereiding op de slag. Serra, een student filosofie en letterkunde, komt als vrijwilliger meevechten in Egypte. Binnen de kortste keren heeft hij begrepen dat het front niet romantisch is en dat de soldaten weinig meer zijn dan pionnen in een politiek spel. Serra moet met zijn peloton de vijandelijke Engelse linie in de gaten houden. Het zou een belangrijke en spannende taak kunnen zijn, mochten er regelmatig Engelsen te zien zijn. Maar dat is niet zo. En als ze opduiken, slaan ze telkens genadeloos toe. Serra en zijn vrienden strijden tegen een onzichtbare vijand die bovendien sterker is dan zij. De hitte, de dorst, de angst en de vermoeidheid vormen een even grote bedreiging als de vijand zelf. De beloofde aflossing komt er maar niet door, de bevoorrading is stilgevallen. Serra kan enkel rekenen op zijn (bij)geloof in de drie mirakels die een soldaat in oorlogstijd beschermen.

Terwijl ze wachten op versterking, richtlijnen, eender welk teken dat de Italiaanse legerleiding nog weet dat ze bestaan, lijden ze steeds grotere verliezen bij verrassingsaanvallen van de Engelsen die duidelijk wel weten waar hun kamp is. De film - gebaseerd op verhalen en overleveringen van soldaten die de slag zelf meegevochten hebben - schetst de onmacht en de verwildering, de paniek en ontmenselijking van jonge mensen die op de duur niet meer weten wie hen aanvalt en wie hen verdedigt. De wonderlijk mooie beelden verhullen de vernietigende onzin van de oorlog niet. Integendeel: ze versterken het contrast tussen de pracht van het kleurenspel in de woestijn en het stromende soldatenbloed. Wat Monteleone met El Alamein vertelt, is dat iedere gesneuvelde soldaat iemands vader, zoon, broer, neef of vriend is. Of je nu links stemt of rechts, daar kan je het alleen maar eens mee zijn. Als enerverend psychologisch drama is El Alamein zoals iedere goede oorlogsfilm een overtuigend antioorlogspamflet.